Dieta w zespole jelita drażliwego (IBS)
Dieta

Dieta w zespole jelita drażliwego (IBS)

Administrator
21 marca 2021
Oceń
(brak ocen)

Zespół jelita drażliwego (IBS) potrafi skutecznie zaburzyć codzienne funkcjonowanie. Kluczowa w łagodzeniu jego objawów jest właściwa dieta. Zwłaszcza, że jest kilka produktów, które mogą zaostrzyć przebieg IBS.

IBS to choroba, nad którą można zapanować. Trzeba tylko postawić właściwe rozpoznanie, wdrożyć odpowiednie leczenie i dietę. Chociaż zespół jelita drażliwego jest jednym z najczęstszych powodów konsultacji gastroenterologicznych, to problem tkwi w tym, że i tak duża część chorych nie zgłasza się do lekarza. W poniższym artykule wyjaśniam co to jest IBS, jakie są objawy tej choroby, jak wygląda jej leczenie i co to znaczy „odpowiednia” dieta.

Spis treści:
IBS – definicja i przyczyny
Jak rozpoznać IBS?
Jak leczymy IBS?
Jaką dietę stosujemy w IBS?
Czy w IBS stosujemy suplementację?

IBS – definicja i przyczyny

14-24% kobiet i 5-19% mężczyzn może cierpieć na zespół jelita drażliwego (IBS). Czyli schorzenie, którego objawem są biegunki, zaparcia bądź zaburzenia trybu wypróżnień. Dokładne określenie liczby chorych nie jest proste i prawdopodobnie jest ich jeszcze więcej [1]. Dlaczego? Po pierwsze IBS daje bardzo niespecyficzne objawy. Poza tym, jedynie 25% osób z objawami IBS zgłasza się do lekarza lub specjalisty [2]. Jeżeli podejrzewasz u siebie zespół jelita drażliwego, to koniecznie skonsultuj swoje objawy z lekarzem pierwszego kontaktu.

Co powoduje IBS? Nie do końca znamy przyczyny tej choroby. Poza tym początek choroby, jej pierwsze objawy, może przebiegać różnie. Jedno jest pewne, na pojawienie się IBS są szczególnie narażone:

  • osoby z zaburzeniami psychicznymi, emocjonalnymi,
  • osoby pod wpływem silnego lub długotrwałego stresu.

Chociaż stres wymienia się jako czynnik, który może powodować IBS, to jednak nie u każdej osoby narażonej na sytuację stresową i mającej w związku z tym problemy jelitowe, rozwija się zespół jelita drażliwego. Coraz częściej mówi się, że na powstanie IBS ma wpływ:

  • dieta,
  • mikroflora jelitowa,
  • infekcje bakteryjne lub pasożytnicze, które prowadzą do tzw. poinfekcyjnego zespołu jelita drażliwego.

Jednak wydaje się, że kluczową rolę w powstaniu IBS odgrywają predyspozycje genetyczne w połączeniu z czynnikami środowiskowymi (stres, infekcje, zła dieta, nieprawidłowa flora jelitowa [2]).

Jednym z czynników, które wpływają na „aktywowanie” IBS jest serotonina, której wyższe stężenie nasila motorykę przewodu pokarmowego, co powoduje biegunki. Dlaczego tak się dzieje? Osoby z IBS mają wyższe stężenie tego hormonu w przewodzie pokarmowym, ponieważ mają genetycznie uwarunkowany mniejszy wychwyt zwrotny serotoniny z jelita. Jeżeli na ten czynnik nałożą się jeszcze przebyte zakażenia (np. bakteriami E.coli, Salmonella, Campylobacter sp., Shidella sp., Vibrio sp.) lub pasożytami, to wzrasta ryzyko pojawienia się IBS.  Stopień tego ryzyka zależy również od stopnia nasilenia objawów infekcji (jak długo trwa biegunka, jakie ma nasilenie, czy w kale pojawia się krew, jaki był spadek masy ciała). Generalnie, im cięższe objawy, tym większe ryzyko wystąpienia zespołu jelita drażliwego, a objawy choroby pojawiają się przeważnie do 12 miesięcy po infekcji [2,3].

Podsumowując, jak powstaje IBS? Niekoniecznie pojawi się u każdej osoby, która znalazła się w stresującej sytuacji. Ale już osoba, która ma predyspozycje genetyczne do IBS oraz dodatkowo cierpi z powodu silnego lub przewlekłego stresu ma duże ryzyko pojawienia się tej choroby. Czyli, na powstanie IBS mają wpływ uwarunkowania genetyczne plus inne czynniki, do których oprócz stresu należy również:

  • depresja, zespoły lękowe, traumatyczne przeżycia, samotność, bezrobocie,
  • zła dieta, brak aktywności fizycznej, używki,
  • przebycie ciężkiej infekcji.

Wymienione wyżej czynniki wpływają między innymi na mikroflorę jelitową. W naszym organizmie mieszka około 2-2,5 kg mikroorganizmów (mikrobiota nazywana jest czasami „nowo odkrytym organem”). Ważne jest jednak to, że dobra kondycja jelit zależy od rodzaju flory bakteryjnej. Osoby cierpiące na IBS mają mniej bakterii z rodzaju Lactobacillus i Bifidobacterium (to tzw. dobre bakterie), a więcej Escherichia coli, Streptoccocus, Clostridium spp. Dlatego tak ważne jest dostarczanie jelitom probiotyków, zwłaszcza w okresie antybiotykoterapii.

Jak rozpoznać IBS?

Niepokojącym objawem jest ból brzucha, który pojawia się raz w tygodniu, w ciągu trzech miesięcy. Do tego ból ten musi być powiązany z co najmniej dwoma cechami:

  • defekacją,
  • zmianą częstotliwości wypróżnień,
  • zmianą konsystencji stolca.

Oczywiście objawy te są niespecyficzne i nie wskazują w 100% na zespół jelita drażliwego. Dlatego, zanim rozpoznamy IBS, musimy wykluczyć:

  • celiakię,
  • alergię,
  • nowotwory,
  • nieswoiste zapalenia jelit (wrzodziejące zapalenie jelita grubego, choroba Leśniowskiego-Crohna),
  • choroby tarczycy,
  • alergie,
  • choroby pasożytnicze jelit,
  • choroby bakteryjne jelit,
  • endometriozę.

Podział IBS

W zależności od tego jakie objawy dominują, IBS możemy podzielić na 4 podkategorie:

  1. IBS-C, czyli tzw. rodzaj zaparciowy (z dominującymi zaparciami), uformowanie stolca typu 6 i 7 (według skali bristolskiej).
  2. IBS-D, to tzw. rodzaj biegunkowy (z dominującą biegunką), uformowanie stolca typu 1 i 2 (według skali bristolskiej).
  3. IBS-M, postać mieszana, w której biegunki i zaparcia występują naprzemiennie.
  4. IBS-U, ro rodzaj niesklasyfikowany, który obejmuje pozostałe przypadki [3,4].

Chociaż to dolegliwości związane z nieprawidłowym wypróżnianiem się są głównym objawem zespołu jelita drażliwego, to istnieją też inne objawy, które mogą pojawić się w związku z IBS. Należą tutaj:

  • bóle głowy,
  • bóle pleców,
  • ospałość,
  • fibromialgia, czyli ból mięśni i stawów spowodowany przez niezapalną chorobę reumatyczną tkanek miękkich,
  • objawy ze strony układu moczowo-płciowego,
  • depresja [2, 4].

Jak leczymy IBS?

Niewątpliwie dolegliwości związane z IBS bardzo utrudniają codzienne funkcjonowanie. Dlatego celem leczenia jest zapanowanie nad objawami. W przypadku zespołu jelita drażliwego stosuje się leczenie objawowe, które zawsze musi być indywidualnie dopasowane do chorego. Czasami IBS leczy się tylko w okresie zaostrzenia objawów. Jednak, by przynieść skutek, leczenie musi składać się z kilku połączonych ze sobą działań:

  • odpowiednio dostosowana dieta,
  • leczenie farmakologiczne,
  • odpowiednia suplementacja,
  • pomoc psychologiczna.

Jak wiemy z badań, bardzo ważne jest wielodyscyplinarne podejście do leczenia IBS (czego niestety często brakuje). Ważne, żeby nie skupiać się jedynie na farmakoterapii, ale włączać do terapii pomoc dietetyka i psychologa [2-5].

Dlaczego tak ważne jest wsparcie psychologa? Jak już pisałem, wystąpienie IBS wiąże się między innymi ze stresem oraz z chorobami na tle psychicznym (depresja, zaburzenia lękowe). Tutaj chorzy potrzebują pomocy psychologicznej, a często również leczenia farmakologicznego.

Z kolei w leczeniu farmakologicznym IBS, w zależności od objawów podaje się leki:

  • rozkurczające,
  • przeciwwzdęciowe,
  • przeciwbiegunkowe,
  • przeczyszczające.

Jaką dietę stosujemy w IBS?

Z jednej  strony w przypadku zespołu jelita drażliwego nie ma jednego podejścia, które pomoże wszystkim. Z drugiej, właściwa dieta jest bardzo ważna, aż u 60-80% osób cierpiących na IBS objawy choroby pojawiają się w zależności od diety. Dlatego leczenie żywieniowe jest trudne, a lista produktów niewskazanych jest bardzo indywidualna. Co nie zmienia faktu, że są pokarmy, które u większości chorych wywołują dolegliwości.

Produkty, które często powodują objawy IBS:

  • słodycze,
  • alkohol,
  • fast-food,
  • słodzone napoje gazowane,
  • produkty cukiernicze,
  • produkty, w których składzie jest: sorbitol, mannitol lub ksylitol [2,4].

Generalnie dolegliwości mogą nasilać niezdrowe i wysokoprzetworzone produkty. Warto więc w pierwszej kolejności usunąć je z diety. To jednak nie jest koniec listy problematycznych pokarmów. Jak już wspomniałem, to kwestia bardzo indywidualna. Są osoby, u których objawy IBS nasilają: warzywa, owoce, potrawy z dużą zawartością tłuszczu, kawa czy nasiona roślin strączkowych.

Jak sprawdzić, które produkty powodują objawy? Zawsze możesz przeprowadzić obserwację. Ta metoda zajmuje trochę czasu, ale pomaga znaleźć pokarmy, które nasilają chorobę.

  • Przez co najmniej tydzień zapisuj wszystko co jesz (posiłki i ich składniki), możesz też robić zdjęcia swoich posiłków.
  • Zapisuj moment pojawienia się objawów IBS.
  • Usuń z jadłospisu pokarmy, które Ci szkodzą.
  • Przeprowadź prowokację, czyli stopniowo i pojedynczo wprowadzaj do diety pokarmy wcześniej usunięte. To pomoże upewnić się, które na pewno pokarmy Ci szkodzą.

Zespół jelita drażliwego często występuje wraz z innymi chorobami, które również wymagają specjalistycznego dietetycznego podejścia. Jakie to schorzenia?

  • SIBO, czyli przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego, 30-85% chorych na IBS może jednocześnie cierpieć z powodu SIBO,
  • nietolerancja laktozy, która może dotykać 20% chorych na IBS,
  • 7-20% osób może mieć celiakię.

Występowanie tych schorzeń u osób z IBS wiąże się ze specjalnym dostosowaniem diety i leczenia farmakologicznego. W zależności od przypadku możemy stosować:

  • dietę low-FODMAP,
  • eliminację laktozy,
  • eliminację glutenu z diety.

Nietolerancja glutenu i laktozy

Nie eliminujemy automatycznie z diety glutenu i laktozy u każdej osoby z IBS. Sama dieta w zespole jelita drażliwego jest restrykcyjna i potrafi bardzo ograniczyć ilość produktów, jakie mogą znaleźć się w jadłospisie. Nieuzasadnione, dalsze ograniczanie diety może być niepotrzebne i jeszcze bardziej obniżać jej wartość odżywczą [3,6]. Każda eliminacja glutenu lub laktozy powinna być uzasadniona odpowiednimi badaniami.

Dieta low-FODMAP

Z kolei bardzo duży procent osób z IBS cierpi na SIBO, czyli przerost flory bakteryjnej jelita cienkiego. Dlatego dobre efekty przynosi wprowadzenie na 6-8 tygodni diety low-FODMAP. Tutaj uwaga: dieta ta ma dużo ograniczeń, łatwo można doprowadzić do monotonii w jadłospisie i niedoborów witaminowych. Dlatego musi być wprowadzana pod okiem specjalisty. Na czym polega dieta low-FODMAP?

Eliminujemy z diety na okres 6-8 tygodni produkty bogate w słabo wchłaniane i łatwo fermentujące krótkołańcuchowe węglowodany i poliole. Następnie stopniowo wprowadzamy z powrotem do jadłospisu pojedyncze produkty. I wychwytujemy te, które szkodzą. Z kolei produkty, które nie wywołują niepożądanych objawów wracają do diety. I tutaj kolejna uwaga: dieta low-FODMAP nie powinna trwać dłużej niż 8 tygodni i nie należy jej powtarzać. Dlaczego? Powtarzanie lub przedłużanie tej diety nie przyniesie dodatkowych korzyści, tylko może spowodować niedobory pokarmowe [7,9].

Podział produktów w zależności od zawartości FODMAP [9]

ProduktNiska zawartość FODMAPWysoka zawartość FODMAP
Zródła białkaryby, mięso, tofurośliny strączkowe: ciecierzyca, soja, fasola, soczewica
Produkty mleczneser żółty, ser brie, ser camembert, mleko migdałowe, mleko ryżowe, masło, masło orzechowe, margarynatwaróg, mascarpone, ricotta, mleko skondensowane, jogurt, maślanka, mleko, śmietana, mleko sojowe
Warzywamarchew, ogórek, pomidor, kapusta chińska, kiełki bambusa, seler, papryka, kukurydza, sałata, dynia, kabaczek, batat, szczypior, bakłażancebula, czosnek, brokuł, kalafior, szparagi, karczochy, patison, brukselka, groszek zielony, por, burak ćwikłowy, kapusta, grzyby, koper włoski
Owocejagody, truskawka, banan, winogrona, kiwi, mandarynka, pomarańcza, ananas, grejpfrut, cytrynajabłko, gruszka, mango, arbuz, nektarynka, brzoskwinia, morela, śliwka, owoce suszone, owoce z puszki
Produkty zbożoweprodukty bezglutenowe, mąka orkiszowa i jej produkty, płatki ryżowe, mąka owsiana i jej produkty, komosa ryżoważyto, produkty pszenne
Innesyrop klonowy, cukier kryształ, stewia, aspartamsyrop z agawy, miód, syrop glukozowo-fruktozowy, słodziki (sorbitol, mannitol, maltitol, ksylitol)

Czy w IBS stosujemy suplementację?

W zespole jelita drażliwego, w zależności od przypadku, stosuje się suplementację: witaminami i związkami mineralnymi, błonnikiem, probiotykami.

Witaminy i minerały

Zespół jelita drażliwego, w związku z częstymi biegunkami i zaburzeniami wchłaniania, wiąże się z ryzykiem wystąpienia niedoborów witamin i związków mineralnych. Dlatego u części chorych trzeba stosować ich suplementację. Nie włączamy jednak suplementacji każdemu choremu. Najlepiej, gdy niedobór zostanie potwierdzony w badaniu krwi. Ważne, żeby badając krew, kontrolować również poziom żelaza, zwłaszcza gdy pojawi się krew w stolcu. W tym przypadku najlepiej jest się skonsultować z lekarzem [3].

Suplementacja błonnikiem

Błonnik to ważny element diety w IBS, dlatego zaleca się jego suplementację. Jednak w tym przypadku trzeba zwracać uwagę na jego rodzaj, ponieważ część błonnika potrafi nasilić objawy IBS. Błonnik pokarmowy dzielimy na rozpuszczalny i nierozpuszczalny, w zespole jelita drażliwego zaleca się włączanie do diety i suplementację błonnika rozpuszczalnego. W tym przypadku suplementacja błonnika rozpuszczalnego powinna być ciągła [7].

Źródła błonnika rozpuszczalnego:

  • otręby owsiane,
  • świeże owoce i warzywa,
  • babka: lancetowata, jajowata, płesznik,
  • suplementy z błonnikiem rozpuszczalnym.

Unikamy za to błonnika nierozpuszczalnego, który może nasilać dolegliwości, takie jak: wzdęcia, zaparcia, ból. Do źródeł błonnika nierozpuszczalnego należą:

  • ziarna,
  • otręby pszenne,
  • warzywa kapustne (kapusta, brukselka, brokuły),
  • warzywa korzeniowe (seler, ziemniaki, buraki, marchew),
  • orzechy,
  • fasola.

Co ważne, nie eliminujemy tych produktów z diety na zawsze. Ale należy na nie uważać i zwłaszcza w okresie zaostrzenia objawów choroby, usunąć je z diety. Zwłaszcza, że mogą również być przyczyną wystąpienia objawów. Musimy też pamiętać, że wiele naturalnych produktów zawiera (w różnych proporcjach) zarówno frakcję rozpuszczalną, jak i nierozpuszczalną błonnika.

Probiotyki

Problemy z florą bakteryjną jelit mogą być skutkiem lub powodować zespół jelita drażliwego. Dlatego też bardzo często stosuje się suplementację probiotykami. Suplementacja ta poprawia stan zdrowia chorych na IBS. Trzeba jednak uważać, bo najważniejsze jest dobranie właściwych szczepów bakterii. Źle dobrany probiotyk może pogorszyć stan i nasilić objawy. Ułatwieniem są probiotyki przeznaczone specjalnie dla osób z IBS, szczepy bakterii, które się w nich znajdują są odpowiednie dla osób z zespołem jelita drażliwego [2,7].  

Oprócz diety i leków również styl życia ma bardzo duży wpływ na łagodzenie objawów IBS. Dlatego chorym zaleca się:

  • wypracowanie metod radzenia sobie ze stresem,
  • zadbanie o odpowiednią jakość i ilość snu,
  • aktywność fizyczną (np. regularne spacery, joga),
  • ograniczenie lub odstawienie używek, takich jak papierosy, alkohol [2,8].

Podsumowanie

Szybka diagnostyka i modyfikacja stylu życia – to podstawy w wyciszeniu objawów IBS. Bardzo ważne, bo chociaż zespół jelita drażliwego jest chorobą, z której nie można wyleczyć się całkowicie, to można z nią normalnie funkcjonować. Trzeba tylko…wiedzieć, że się na nią choruje. I wdrożyć odpowiednie leczenie i dietę. Jeżeli podejrzewasz u siebie IBS, odczuwasz niepokojące, opisane przeze mnie objawy, to koniecznie skonsultuj się z lekarzem. Jeżeli zdiagnozowano u Ciebie zespół jelita drażliwego, ale nie radzisz sobie z dietą, skontaktuj się ze mną. Razem zaplanujemy jadłospis, który pomoże Ci zapanować nad objawami IBS.

Piśmiennictwo:

  1. Nieber K, The Impact of Coffee on Health, Planta Med. 2017 Nov;83(16):1256-1263
  2. Daly JW, Butts-Lamb P, Padgett W, Subclasses of adenosine receptors in the central nervous system: interaction with caffeine and related methylxanthines., Cell Mol Neurobiol. 1983 Mar;3(1):69-80
  3. Cappelletti S, Piacentino D, Sani G, Aromatario M, Caffeine: cognitive and physical performance enhancer or psychoactive drug?, Curr Neuropharmacol. 2015 Jan;13(1):71-88
  4. Desbrow B, Biddulph C, Devlin B. et al.: The effects of different doses of caffeine on endurance cycling time trial performance. J Sports Sci. 2012, 30, 2, 115-120
  5. Gavrieli A, Karfopoulou E et al., Effect of Different Amounts of Coffee on Dietary Intake and Appetite of NormalWeight and Overweight/Obese Individuals, Obesity, 2013, 21, 1127-1132
  6. Poole R. et al., Coffee consumption and health: umbrella review of meta-analyses of multiple health outcomes, BMJ 2017; 359
  7. Kynast-Gales SA, Massey LK, Effect of caffeine on circadian excretion of urinary calcium and magnesium, J Am Coll Nutr. 1994 Oct;13(5):467-72
  8. Ruhl CE, Everhart JE. Coffee and caffeine consumption reduce the risk of elevated serum alanine aminotransferase activity in the United States. Gastroenterology 2005; 128: 24-32
  9. Ruhl CE, Everhart JE. Coffee and tea consumption are associated with a lower incidence of chronic liver disease in the United States. Gastroenterology 2005; 129: 1928-1936
  10. Klatsky AL, Morton C, Udaltsova N, Friedman GD. Coffee, cirrhosis, and transaminase enzymes. Arch Intern Med 2006; 166: 1190-1195
  11. Kurozawa Y et al., Coffee and risk of death from hepatocellular carcinoma in a large cohort study in Japan. British Journal of cancer, 2005, 93(5):607-10.
  12. Je Y, Giovannucci E. , Coffee consumption and risk of endometrial cancer: findings from a large up-to-date meta-analysis. International Journal of cancer, 2012, 131(7):1700-10
  13. Wilson KM et al., Coffee consumption and prostate cancer risk and progression in the Health Professionals Follow-up Study. Journal of the National cancer institute, 2011, 103(11):876-84
  14. Song F, Qureshi A, Han J., Increased caffeine intake is associated with reduced risk of basal cell carcinoma of the skin. Cancer research, 2012, 72(13):3282-9
  15. Cornelis et al. Coffee, CYP1A2 genotype, and risk of myocardial infarction. Journal of the American Medical Association. 2006;295:1135-41.
  16. Palatini P et al. CYP1A2 genotype modifies the association between coffee intake and the risk of hypertension. Journal of Hypertension. 2009;27:1594-1601

Jak Ci się podobał artykuł?

Oceń
(brak ocen)