Niedobór żelaza u dziecka – przyczyny, objawy i leczenie

Kluczowe wnioski

• Niedobór żelaza u dzieci to częsty problem, który może długo pozostawać niezauważony, a jednocześnie wpływać na energię, koncentrację i odporność. Objawy bywają niespecyficzne – od bladości i zmęczenia po trudności w nauce czy brak apetytu.
• Aby zwiększyć wchłanianie żelaza, warto wybierać produkty zawierające żelazo hemowe, łączyć źródła żelaza z witaminą C i składnikami o kwaśnym odczynie oraz ograniczać obecność substancji, które utrudniają jego przyswajanie.

Przyczyny niedoboru żelaza u dzieci

Niedobór żelaza u dziecka może rozwinąć się szybciej niż wielu rodziców myśli. Na samym wstępie chcę też zaznaczyć, że niedobór żelaza jest czymś innym niż anemia u dzieci.

Anemia, czyli inaczej niedokrwistość, to stan zmniejszenia stężenia hemoglobiny w organizmie, który może być wywołany niedoborem żelaza. Sam niedobór żelaza nie jest jeszcze równoznaczny z niedokrwistością. Dodatkowo niedokrwistość może być też wywołana niedoborem witaminy B12 lub kwasu foliowego.

Niedoborem żelaza najczęściej zagrożone są trzy grupy dzieci [1]: 

• niemowlęta (szczególnie wcześniaki), 
• dzieci w wieku przedszkolnym,
• nastoletnie dziewczynki. 

U najmłodszych dzieci rezerwy żelaza, które zgromadziły się jeszcze w życiu płodowym, mogą szybko się wyczerpać – szczególnie jeśli dziecko urodziło się przedwcześnie lub z niską masą urodzeniową.

Narażone są również dzieci, które przed ukończeniem 12. miesiąca życia karmione są niemodyfikowanym mlekiem krowim, ponieważ mleko to zawiera niewiele żelaza, a jednocześnie może uszkadzać śluzówkę jelit i powodować mikroskopijne krwawienia [1].

Dzieci w wieku przedszkolnym często jedzą wybiórczo – unikają mięsa, nie chcą próbować nowości, a ich dieta opiera się na produktach mlecznych, pieczywie i gotowych przekąskach. Ograniczone menu może być ubogie w dobrze przyswajalne żelazo.

Zdarza się, że w swojej pracy spotykam dzieci, które na pierwszy rzut oka jedzą bardzo dobrze. Ale po analizie sposobu odżywiania i rozmowie z rodzicami okazuje się, że ich dieta nie jest dobrze zbilansowana. Jadłospis zdominowany przez produkty zbożowe i produkty mleczne może wyglądać na zdrowy, ale w rzeczywistości dostarcza bardzo mało żelaza hemowego – najlepiej przyswajalnej formy tego pierwiastka, obecnej w mięsie, rybach i żółtkach jaj [2].

Natomiast u dziewczynek w okresie dojrzewania pojawia się dodatkowy czynnik – miesiączka. Regularna utrata krwi oznacza także utratę żelaza, dlatego nastolatki są szczególnie narażone na jego niedobór. Jeśli wzrastające potrzeby organizmu nie zostaną zrekompensowane odpowiednio zbilansowaną dietą, niedobór jest bardzo prawdopodobny.

Na liście przyczyn niedoboru żelaza warto też wymienić [1]:

• źle zbilansowaną dietę,
• diety bogate w związki hamujące wchłanianie żelaza, jak fityniany, szczawiany, błonnik czy polifenole (obecne m.in. w herbacie, otrębach, szpinaku czy roślinach strączkowych),
• choroby przewodu pokarmowego, takie jak celiakia czy choroba Leśniowskiego-Crohna, które zaburzają wchłanianie żelaza w dwunastnicy.

Jak widzisz, istnieje cała masa przyczyn niedoboru żelaza u dziecka. Z tego względu każdy przypadek należy rozpatrywać indywidualnie.

Objawy niedoboru żelaza u dzieci

Dzieci nie zawsze potrafią powiedzieć, że coś im dolega, a niedobór żelaza może nie dawać objawów przez dłuższy czas, aż do czasu rozwoju anemii.

Na początku pojawiają się drobne sygnały, które łatwo przeoczyć: mniejsze zaangażowanie na zajęciach, szybsze zmęczenie, pogorszenie apetytu. To właśnie takie codzienne zmiany w zachowaniu mogą świadczyć o tym, że organizm dziecka nie dostaje wystarczającej ilości żelaza.

Na co zwrócić uwagę? Niedobór żelaza i związana z nią anemia mogą powodować:

• przewlekłe zmęczenie i brak energii,
• gorszą tolerancję wysiłku (np. zadyszkę przy niewielkiej aktywności),
• zaburzenia koncentracji i trudności w nauce,
• drażliwość, nadpobudliwość, zaburzenia snu,
• osłabioną odporność – częste infekcje, wolniejsze gojenie się ran,
• spadek apetytu i trudności z przyjmowaniem posiłków,
• bladość skóry i błon śluzowych, łamliwość paznokci, zajady.

Objawy niedoboru żelaza u dziecka mogą dotyczyć także układu nerwowego. Niski poziom żelaza wpływa na transport tlenu do mózgu i zaburza syntezę neuroprzekaźników. To może objawiać się bólem głowy, zawrotami, a nawet opóźnieniem rozwoju psychoruchowego [1,2].

W bardziej zaawansowanych przypadkach może dojść do tachykardii (przyspieszonego tętna), duszności, a nawet bólów w klatce piersiowej – objawów charakterystycznych dla anemii z niedoboru żelaza [2].

Z pozoru drobne dolegliwości, jak niechęć do jedzenia czy „ciągłe zmęczenie”, mogą być sygnałem, że dziecko potrzebuje diagnostyki.

Warto wtedy wykonać podstawowe badania krwi – morfologię i poziom ferrytyny – oraz przyjrzeć się bliżej codziennej diecie. Warto  też skorzystać z pomocy lekarza i dietetyka dziecięcego.

Jak uzupełnić żelazo u dziecka dzięki diecie?

Pamiętaj, że nie chodzi wyłącznie o to, ile żelaza znajdzie się na talerzu. Znaczenie ma również jego forma i to, co znajduje się w posiłku.

Wyróżniamy dwa rodzaje żelaza pokarmowego:

• żelazo hemowe – jego głównym źródłem jest mięso. Wchłania się znacznie skuteczniej niż forma roślinna.
• żelazo niehemowe – obecne w zbożach, roślinach strączkowych i warzywach. Przyswajalność jest znacznie niższa i podatna na wpływ innych składników diety, ale również jest ważnym składnikiem.

Niestety, w diecie dzieci często brakuje źródeł żelaza. To jedna z przyczyn, z powodu której niedobór żelaza u dziecka może pojawić się nawet przy pozornie dobrze zbilansowanej diecie. Selektywność pokarmowa, źle zbilansowane diety roślinne lub zbyt duży udział produktów mlecznych dodatkowo zwiększają ryzyko niedoboru [1,3].

W codziennej diecie warto regularnie podawać:

• mięso wołowe, indyka, kurczaka – to główne źródła żelaza hemowego,
• ryby – zwłaszcza tłuste, jak sardynki czy makrela,
• jajka,
• nasiona roślin strączkowych – ciecierzycę, soczewicę, fasolę,
• pełnoziarniste kasze – gryczaną, jaglaną, amarantus,
• zielone warzywa – brokuły, jarmuż,
• nasiona i orzechy,
• suszone owoce – morele, śliwki, figi.

Jak uzupełnić żelazo u dziecka na diecie roślinnej? W przypadku ograniczania mięsa, należy zadbać o to, by każde źródło żelaza (np. soczewica) pojawiało się w towarzystwie produktów bogatych w witaminę C – jak papryka, truskawki, kiwi lub inne owoce i warzywa.

Z drugiej strony, należy ograniczać dodatki hamujące wchłanianie, takie jak duże ilości mleka, herbata czy produkty bardzo bogate w błonnik np. otręby, pumpernikiel [1].

Jak zwiększyć wchłanianie żelaza?

To, że dziecko je produkty bogate w żelazo, nie zawsze oznacza, że jego organizm skutecznie je wykorzystuje. Wchłanianie tego pierwiastka zależy od wielu czynników – zarówno od formy żelaza, jak i towarzystwa innych składników w posiłku.

Na szczęście, kilka prostych zasad może znacząco poprawić jego biodostępność – szczególnie w przypadku źródeł roślinnych.

✔️ 1. Wybieraj żelazo hemowe, gdy tylko to możliwe

Organizm najlepiej przyswaja żelazo obecne w produktach pochodzenia zwierzęcego – mięsie i rybach. Ta forma żelaza, tzw. hemowa, wchłania się o wiele lepiej niż żelazo roślinne (niehemowe), które dominuje w diecie wegańskiej lub mocno przetworzonej.

✔️ 2. Łącz żelazo z witaminą C i kwaśnymi produktami

Kwas askorbinowy zwiększa wchłanianie żelaza nawet kilkukrotnie. Co więcej, wchłanianie żelaza będzie lepsze, jeśli zadbasz o kwaśne środowisko w potrawie (np. przez wykorzystanie kiszonek czy zakwasu).

Dlatego warto podawać dziecku produkty kwaśne i bogate w witaminę C razem z produktami zawierającymi żelazo np.:

• paprykę do kanapki z pastą z soczewicy,
• kiwi lub pomarańczę po obiedzie,
• kapustę kwaszoną do obiadu,
• natkę pietruszki do kaszy gryczanej.

✔️ 3. Unikaj „blokerów” wchłaniania

Niektóre składniki diety mogą znacząco ograniczyć wchłanianie żelaza – szczególnie tego z roślin:

• fityniany – obecne w pełnych ziarnach i otrębach,
• szczawiany – w szpinaku, rabarbarze, fasoli,
• taniny i polifenole – w herbacie, kawie i kakao,
• wapń – nadmiar mleka i nabiału może konkurować z żelazem w procesie wchłaniania.

W praktyce oznacza to np., że owsianka z otrębami i mlekiem nie będzie dobrym źródłem żelaza – zwłaszcza jeśli podamy ją bez dodatków wspierających wchłanianie.

Dużo lepszym pomysłem będzie owsianka z dodatkiem startego jabłka, kilku suszonych moreli i posiekanych orzechów laskowych.

Taka kombinacja dostarcza żelaza niehemowego, witaminy C i zdrowych tłuszczów – a jednocześnie będzie smakować jak deser.

✔️ 4. Wykorzystaj moczenie strączków

Jeśli w diecie dziecka pojawiają się strączki, warto je wcześniej namoczyć. Takie przygotowanie obniża poziom fitynianów i zwiększa przyswajalność składników mineralnych, w tym żelaza.

Najlepiej zalać suche strączki (np. soczewicę, ciecierzycę, fasolę) zimną wodą i odstawić na 8–12 godzin – najlepiej na noc. Wodę po moczeniu należy odlać, a nasiona przepłukać. Gotuj je w świeżej wodzie, bez dodatku soli, aż będą miękkie – zwykle trwa to 30–60 minut, w zależności od gatunku.

✔️ 5. Dostosuj dietę do potrzeb dziecka

Wchłanianie żelaza zachodzi głównie w dwunastnicy i bliższym odcinku jelita cienkiego.

U dzieci z chorobami przewodu pokarmowego – np. celiakią czy nieswoistym zapaleniem jelit – nawet dobrze skomponowana dieta może nie wystarczyć. W takich przypadkach należy skonsultować się z pediatrą lub dietetykiem.

Suplementacja żelaza u dziecka

Dieta to podstawa – ale czasem nie wystarcza i musimy sięgnąć po suplementy diety lub leki. Gdy u dziecka stwierdzono niedobór żelaza lub anemię, lekarz może zalecić przyjmowanie preparatów z żelazem. Warto wtedy działać według precyzyjnych zaleceń – zarówno co do rodzaju preparatu, jak i jego dawkowania.

W przypadku stwierdzonego niedoboru, przyjmowanie żelaza jest skuteczną i dobrze przebadaną metodą leczenia.

Zwykle stosuje się doustne preparaty żelaza – zarówno w postaci siarczanu żelaza (FeSO₄), jak i nowszych, lepiej tolerowanych form.

Zgodnie z badaniem przeglądowym opublikowanym w 2024 roku, preparaty z żelazem są skuteczne w poprawie poziomu ferrytyny i hemoglobiny u dzieci z niedoborem lub niedokrwistością z niedoboru żelaza, choć skuteczność zależy m.in. od formy suplementu, czasu leczenia i współistniejących chorób [4].

W praktyce suplementację najlepiej rozpocząć dopiero po diagnostyce laboratoryjnej i konsultacji z lekarzem. W zależności od wyników badań (hemoglobina, ferrytyna, CRP), lekarz może zadecydować o rodzaju preparatu i czasie jego stosowania. Należy pamiętać, że suplementy nie są obojętne dla organizmu – zbyt duża dawka żelaza może prowadzić do nadmiaru i zaburzeń metabolicznych.

Warto pamiętać, że suplementy diety – nawet te dostępne bez recepty – zawsze powinny być stosowane zgodnie z zaleceniem specjalisty. Jeśli nie masz pewności, jak dobrać odpowiedni preparat, możesz skorzystać z naszej analizy i zaleceń dietetycznych. Sprawdź naszą ofertę!

Zmień dietę dziecka z Respo!

Zamiast zgadywać – działaj świadomie. Jeśli nie wiesz, jak uzupełnić niedobór żelaza u dziecka albo chcesz mieć pewność, że jego dieta wspiera rozwój na każdym etapie, skorzystaj z pomocy Respo.

Dietetyk dziecięcy online stworzy plan żywieniowy dopasowany do potrzeb Twojego dziecka – praktyczny, smaczny i bezpieczny. Sprawdź!

Bibliografia: