Anemia – przyczyny, objawy i leczenie. Wszystko, co warto wiedzieć

Kluczowe wnioski

• Anemia czy też inaczej – niedokrwistość – to schorzenie, w którym liczba czerwonych krwinek lub stężenie hemoglobiny spadają poniżej przyjętej normy. Przyczyny anemii mogą być bardzo różne, ostatecznym efektem jest jednak obniżenie zdolności organizmu do przenoszenia tlenu niezbędnego do prawidłowego funkcjonowania komórek.
• Szacuje się, że najbardziej zagrożone anemią są kobiety, kobiety ciężarne oraz dzieci.

Ile osób cierpi na anemię?

Według danych WHO na świecie na niedokrwistość cierpi aż:

• 30% kobiet w wieku 15-49 lat,
• 37% kobiet w ciąży,
• 40% dzieci w wieku od 6 miesięcy do 5 lat [1].

Nieleczona anemia nie tylko znacząco utrudnia funkcjonowanie, ale może również prowadzić do stanów bezpośrednio zagrażających życiu.

Rodzaje anemii

Choć większości z nas niedokrwistość kojarzy się z niedoborem żelaza, to anemia może mieć zupełnie inne podłoże (choć faktem jest, że anemia z niedoboru żelaza występuje najczęściej). Poniżej znajdziesz wybrane rodzaje anemii wraz z krótkim opisem [2,3].

• Anemia z niedoboru żelaza – najczęstszy rodzaj anemii, spowodowany stratami krwi lub zbyt niskim spożyciem albo wchłanianiem żelaza. Często dotyczy ona kobiet w ciąży, a także osób po operacjach bariatrycznych.
• Anemia z niedoboru witamin – wywołana niedoborem witaminy B12 i/lub kwasu foliowego. Zwykle związana jest z ich zbyt niskim spożyciem, choć może mieć również związek z obniżonym wchłanianiem witamin. Szczególnym rodzajem anemii z niedoboru witaminy B12 jest tzw. niedokrwistość złośliwa (inaczej: niedokrwistość Addisona-Biermera), w której zniszczeniu ulegają komórki wytwarzające tzw. czynniki wewnętrznych konieczny do wchłaniania witaminy B12.
• Anemia sierpowata – dziedziczna choroba powodująca produkcję hemoglobiny o zmienionym kształcie. W tym rodzaju anemii czerwone krwinki cechują się większą skłonnością do hemolizy, czyli innymi słowy: rozpadu. 
• Anemia hemolityczna – w której czerwone krwinki ulegają przedwczesnemu rozpadowi w krążeniu lub w śledzionie. Anemia hemolityczna może być spowodowana infekcjami, chorobami autoimmunologicznymi czy przyczynami mechanicznymi takimi jak tętniak czy niedomykalność zastawek serca. Może mieć także podłoże genetyczne.
• Anemia aplastyczna – związana ze zbyt niską produkcją krwinek przez szpik kostny. Jej podłożem jest zniszczenie lub obniżenie ilości komórek macierzystych szpiku kostnego. Do destrukcji krwiotwórczych komórek w szpiku mogą przyczynić się m.in. choroby wirusowe, promieniowanie jonizujące czy toksyczne substancje chemiczne.
• Anemia związana z innymi chorobami – chorobami, w przypadku których dochodzi do obniżenia zdolności organizmu do produkcji czerwonych krwinek. Przykładem będą tu nowotwory leczone chemioterapią, a także choroby nerek, które powodują niedobór erytropoetyny – hormonu niezbędnego do produkcji krwinek. 

Jakie są przyczyny anemii?

Z dietetycznego punktu widzenia największe znaczenie mają przyczyny anemii z niedoboru żelaza oraz anemii z niedoboru witamin i to na nich skupimy się już za moment.

Przyczyny anemii z niedoboru żelaza to m.in. [4,5]:

• krwotoki,
• źle zbilansowana dieta, m.in. nieprawidłowo prowadzona dieta wegańska czy dieta wegetariańska,
• leki, m.in. przeciwzakrzepowe, inhibitory pompy protonowej, leki przeciwzapalne,
• choroby zapalne jelit, celiakia i inne schorzenia powodujące problemy ze wchłanianiem składników odżywczych w jelicie,
• intensywne krwawienia miesiączkowe,
• infekcje Helicobacter pylori i choroba wrzodowa żołądka,
• przewlekła choroba nerek,
• operacje bariatryczne,
• mutacje genetyczne powodujące obniżone wchłanianie żelaza,
• choroba von Willebranda,
• pasożyty, m.in. tęgoryjec dwunastnicy.

Do grup szczególnie narażonych na ten rodzaj anemii zaliczymy z kolei [5]:

• kobiety w ciąży,
• kobiety w wieku rozrodczym (ze względu na krwawienia miesiączkowe),
• dzieci i młodzież w okresie intensywnego wzrostu,
• osoby regularnie oddające krew,
• sportowców,
• osoby starsze, zwłaszcza osoby z chorobami przewlekłymi.

Co z niedokrwistością z niedoboru witaminy B12 i kwasu foliowego? Do przyczyn tego rodzaju anemii zaliczymy m.in. [6]:

• problemy ze wchłanianiem spowodowane m.in. chorobą Addisona-Biermera, chorobami zapalnymi jelit, przebytymi operacjami bariatrycznymi, resekcją lub częściową resekcją żołądka czy zarażaniem bruzdogłowcem szerokim,
• źle zbilansowaną dietę, w tym restrykcyjne diety roślinne,
• leki, w tym metforminę, inhibitory pompy protonowej, aminosalicylany, antykoncepcję, izoniazyd, estrogeny, fenobarbital, niektóre antybiotyki, metotreksat i inne,
• alkoholizm,
• uzależnienie od narkotyków,
• choroby nowotworowe.

Jakie są objawy anemii?

Objawy anemii związane są z zaburzonym transportem tlenu do tkanek, a także mechanizmami obronnymi stosowanymi przez organizm w sytuacji zagrożenia zbyt wolnym dostarczaniem tlenu do komórek.

W związku z tym skutki anemii to m.in. [2,5]:

• zmęczenie i osłabienie,
• ospałość,
• dreszcze,
• zimne dłonie i stopy,
• bladość skóry i błon śluzowych,
• bóle głowy,
• przyspieszone bicie serca,
• szumy uszne,
• zawroty głowy,
• ból w klatce piersiowej,
• duszności,
• zespół niespokojnych nóg.

Diagnostyka anemii

Do diagnostyki niedokrwistości będzie nam potrzebne standardowe badanie morfologii krwi, a w szczególności parametry takie jak:

• liczba czerwonych krwinek (RBC),
• stężenie hemoglobiny,
• hematokryt,
• średnia objętość krwinki czerwonej (MCV).

Głównym wskaźnikiem służącym do diagnostyki anemii jest stężenie hemoglobiny. Niedokrwistość diagnozuje się przy poziomie hemoglobiny [5]:

• < 13 g/dl u mężczyzn,
• < 12 g/dl u kobiet,
• < 11 g/dl u kobiet w ciąży.

Anemia u dzieci diagnozowana jest przy poziomie hemoglobiny < 11 g/dl.   

W diagnostyce przyczyn anemii istotne będą badania dodatkowe, w tym wskaźnik MCV. Jego podwyższony poziom (> 100 fL) połączony z obniżonym poziomem hemoglobiny może wskazywać na anemię z niedoboru kwasu foliowego lub witaminy B12.

Ale uwaga: badania wskazują, że nawet u ⅓ pacjentów z anemią z niedoboru witamin MCV mieści się w normie. Dzieje się tak np. wtedy, gdy jednocześnie mamy do czynienia z niedoborem żelaza.

Właśnie dlatego, przy diagnostyce przyczyn anemii warto zawsze wykonać badania dodatkowe takie jak poziom [5,6]:

• ferrytyny,
• homocysteiny,
• kwasu foliowego,
• witaminy B12,
• holotranskobalaminy,
• kwasu metylomalonowego.

Leczenie anemii

Leczenie anemii wymaga przede wszystkim poznania przyczyn leżących u podłoża problemu. 

✅ 1. Leczenie anemii z niedoboru żelaza

W przypadku najczęściej występującej anemii z niedoboru żelaza leczenie obejmuje 3 filary, a konkretnie:

• dietę bogatą w żelazo,
• suplementację żelaza,
• dożylne podawanie żelaza.

Pierwszym filarem leczenia niedokrwistości z niedoboru żelaza jest dieta przy anemii obejmująca zwiększone spożycie takich produktów jak:

• produkty bogate w żelazo hemowe, m.in.:
  • wołowina,
  • cielęcina,
  • podroby,
  • łosoś,
  • sardynki;
• produkty bogate w żelazo niehemowe, m.in.:
  • jajka,
  • szpinak,
  • orzechy,
  • pestki dyni,
  • buraki,
  • nasiona roślin strączkowych,
  • pełnoziarniste produkty zbożowe,
  • kakao.

Niestety sama dieta nie jest zwykle wystarczająca w leczeniu anemii. Właśnie dlatego, osobom ze zbyt niskim poziomem hemoglobiny zaleca się suplementację preparatów żelaza.

Wśród form żelaza dostępnych do suplementacji doustnej możemy wymienić m.in. sole żelaza (np. siarczan żelaza), chelaty żelaza (np. cytrynian żelaza), żelazo sukrosomalne i inne.

Dobór formy żelaza i jego dawkowania zależy od indywidualnej sytuacji, najczęściej rekomenduje się jednak [5]:

• 100-200 mg żelaza dziennie u dorosłych (podzielone na 2-3 dawki), choć obecnie wydaje się, że przyjmowanie żelaza co drugi dzień lub mniejsze dawki rzędu 60-80 mg dają podobne, a nawet lepsze efekty przy jednocześnie lepszej tolerancji,
• 3-6 mg żelaza na kg masy ciała dziennie u dzieci (również podzielone na 2-3 dawki).

Suplementy żelaza powinny być przyjmowane między posiłkami, najlepiej przez 6-12 tygodni aż do wyrównania poziomu hemoglobiny, a następnie przez kolejne 3 miesiące dla uzupełnienia zapasów żelaza (najlepiej do poziomu ferrytyny > 100 μg/l) [5].

Dożylne podawanie żelaza jest rekomendowane u:

• osób, które nie tolerują lub nie mogą przyjmować suplementów doustnych,
• osób wymagających szybkiego uzupełnienia poziomu żelaza,
• kobiet w II i III trymestrze ciąży,
• pacjentów z chorobami zapalnymi jelit, przewlekłą chorobą nerek czy problemami ze wchłanianiem, np. po operacji bariatrycznej [5].

✅ 2. Leczenie anemii z niedoboru witamin

W przypadku anemii z niedoboru witaminy B12 i/lub kwasu foliowego po raz kolejny istotne będą dieta oraz suplementacja, a w szczególnych przypadkach – podawanie witamin drogą pozajelitową.

Dieta przy leczeniu anemii z niedoboru witamin powinna być bogata:

• w źródła witaminy B12 takie jak mięso, ryby, jajka czy przetwory mleczne,
• w źródła kwasu foliowego takie jak zielone warzywa liściaste, orzechy, nasiona, jajka, pełnoziarniste produkty zbożowe, kiwi, awokado i inne.

Leczenie zwykle należy wspomóc doustną suplementacją preparatów witaminy B12 i/lub kwasu foliowego, których dawka powinna zostać dobrana przez lekarza. Przy anemii z niedoboru witamin często rekomenduje się jednak doustne dawki rzędu 1 mg kwasu foliowego dziennie i 1 mg witaminy B12 [7].

Warto jednak pamiętać, że zwłaszcza w przypadku witaminy B12 problemem jest często słabe wchłanianie, a to oznacza, że suplementy doustne nie będą efektywne. W takiej sytuacji lekarz może zalecić stosowanie pozajelitowych dróg podania tej witaminy, najczęściej w formie domięśniowej lub w formie nowoczesnego preparatu donosowego. 

Czy anemia jest groźna? Skutki

Choć często wydaje nam się, że anemia jest schorzeniem nieprzyjemnym, ale stosunkowo niegroźnym to jest to błędne myślenie.

Skutki anemii to bowiem nie tylko zmęczenie czy bladość skóry, ale także dużo poważniejsze konsekwencje takie jak np. zaburzenia funkcji poznawczych, czyli innymi słowy: pogorszenie funkcjonowania naszego mózgu.

To jednak nie koniec. Badania wskazują bowiem, że nieleczona anemia może [4]:

• zwiększać ryzyko przedwczesnego porodu, niskiej masy urodzeniowej dziecka i zgonu okołoporodowego matki,
• przyczyniać się do obniżenia odporności i tym samym zwiększenia ryzyka infekcji, co może wiązać się z powikłaniami, a nawet śmiercią (zwłaszcza u dzieci),
• zwiększać ryzyko zaburzeń poznawczych i upadków u osób starszych, a nawet – podwyższać ryzyko zgonu w tej grupie.

Co więcej, anemia stwarza szczególne zagrożenie dla osób z niewydolnością serca, u których niedokrwistość może wiązać się z większym ryzykiem arytmii i nagłego zgonu [8]. 

Warto również pamiętać, że ciężkie postaci anemii stanowią bezpośrednie zagrożenie dla życia związane z niedostatecznym dostarczaniem tlenu do tkanek, w tym do mózgu, serca i innych narządów.

Zmień dietę z Respo!

Dietetycy online Respo pomagają osobom z anemią, optymalizując ich dietę pod kątem żelaza i innych niedoborowych składników w diecie. Sprawdź naszą ofertę i dołącz do tysięcy zadowolonych podopiecznych.

Bibliografia: