Leczenie otyłości krok po kroku – gotowy plan działania

Kluczowe wnioski:

• Otyłość (BMI ≥30 kg/m²) jest chorobą wymagającą kompleksowego leczenia opartego na 5 filarach: diecie z deficytem kalorycznym, aktywności fizycznej, wsparciu psychologicznym, farmakoterapii oraz (jeśli to konieczne) chirurgii bariatrycznej. Zmiana stylu życia pozostaje podstawą terapii nawet u osób stosujących leki na odchudzanie i pacjentów po operacji bariatrycznej.
• Dieta rekomendowana przy leczeniu otyłości obejmuje deficyt 500-600 kcal dziennie i 3-5 posiłków, a także powinna być oparta na warzywach niskoskrobiowych, produktach pełnoziarnistych, chudym białku, rybach i strączkach.
• Powikłania nieleczonej otyłości to większe ryzyko m.in.: cukrzycy typu 2, nadciśnienia, niewydolności serca, udaru mózgu, stłuszczeniowej choroby wątroby, obturacyjnego bezdechu sennego oraz nowotworów (m.in. jelita grubego, trzustki, piersi po menopauzie).

Rola kompleksowego leczenia otyłości

Leczenie otyłości wymaga kompleksowego podejścia i zaangażowania specjalistów z różnych dziedzin. Wśród podstawowych składowych leczenia otyłości wymienia się zmianę stylu życia (w tym dietę i aktywność fizyczną) oraz wsparcie psychologiczne.

W niektórych przypadkach konieczne może być jednak dodatkowe zastosowanie farmakoterapii, a także interwencji chirurgicznej (tzw. operacji bariatrycznej). Trzeba jednak pamiętać, że zmiany stylu życia są koniecznym elementem leczenia, również u osób stosujących leki na odchudzanie i u pacjentów bariatrycznych.

Jak rozpoznać otyłość?

Najbardziej znanym i najprostszym kryterium rozpoznania otyłości jest wskaźnik BMI, który wylicza się poprzez podzielenie masy ciała (w kilogramach) przez podniesiony do kwadratu wzrost (w metrach). Sprawdź nasz kalkulator BMI, aby poznać swój.

Otyłość rozpoznaje się, gdy wskaźnik BMI wynosi ≥30 kg/m², a konkretnie [1]:

• BMI w zakresie 30-34,9 – otyłość I stopnia
• BMI w zakresie 35-39,9 – otyłość II stopnia
• BMI ≥40 – otyłość III stopnia (otyłość olbrzymia).

Otyłość można dodatkowo rozpoznać, badając zawartość tkanki tłuszczowej w organizmie, a konkretnie:

• przy zawartości tkanki tłuszczowej >25% u mężczyzn
• przy zawartości tkanki tłuszczowej >30% u kobiet.

Co więcej, tzw. otyłość brzuszna rozpoznawana jest gdy [1,2]:

• obwód talii wynosi ≥94 cm u mężczyzn i ≥80 cm u kobiet
• lub wskaźnik talia-biodra wynosi >0,9 u mężczyzn i >0,85 u kobiet.

Czym grozi nieleczona otyłość?

Nieleczona otyłość to poważne zagrożenie dla zdrowia i życia, a to ze względu na liczne zdrowotne powikłania nadmiernej masy ciała.

Otyłość oznacza zwiększone ryzyko takich schorzeń jak [1,3]:

• cukrzyca typu 2
• nadciśnienie tętnicze
• dyslipidemia
• stłuszczeniowa choroba wątroby
• arytmia
• niewydolność serca
• przewlekłe zespoły wieńcowe
• udar mózgu
• żylna choroba zakrzepowo-zatorowa
• zaburzenia hormonalne
• choroba zwyrodnieniowa stawów
• obturacyjny bezdech senny
• kamica pęcherzyka żółciowego
• choroby nowotworowe (m.in. nowotwór jelita grubego, przełyku, trzustki, wątroby, nerek, piersi po menopauzie)
• powikłania dermatologiczne, w tym obrzęk limfatyczny, zakażenia skórne, rozstępy i inne

Najważniejsze zasady leczenia otyłości

Jak leczyć otyłość? Większość osób bez wahania odpowiada: dietą. Oczywiście jest to prawidłowa odpowiedź, jednak nie jest to odpowiedź pełna. Trzeba bowiem pamiętać, że otyłość jest schorzeniem o skomplikowanym podłożu, wymagającym kompleksowego podejścia do problemu.

W leczeniu otyłości wymienia się 5 głównych elementów i są to [1,3]:

• leczenie żywieniowa (dieta z deficytem kalorycznym)
• aktywność fizyczna
• wsparcie psychologiczne
• farmakoterapia
• chirurgiczne leczenie otyłości.

Oczywiście nie u każdego chorego z otyłością konieczne będzie zastosowanie farmakoterapii czy operacji bariatrycznej. Warto jednak pamiętać, że nawet gdy wchodzą one do schematu leczenia, wciąż ważne są zmiany w stylu życia.

Najlepiej, by w leczeniu otyłości wszystkie elementy współgrały ze sobą, a konkretna terapia była zawsze dobierana indywidualnie. 

✔️ Etap 1: Konsultacja lekarska i dietetyczna

Pierwszym krokiem na drodze do leczenia otyłości jest jej rozpoznanie. W rozpoznaniu otyłości w gabinecie lekarza POZ używany jest wskaźnik BMI, natomiast w przypadku wizyty u lekarza rodzinnego do diagnostyki otyłości stosuje się wskaźnik BMI oraz pomiar obwodu talii.

Choć wskaźnik BMI jest często krytykowany jako niedostatecznie dokładny i uniwersalny, to jest najprostszą metodą identyfikacji pacjentów z nadmierną masą ciała [1]. 

Jaka jest rola dietetyka? Choć oficjalne postawienie diagnozy otyłości należy do kompetencji lekarza, to w praktyce informacja o występowaniu otyłości często jest przekazywana pacjentowi na wizycie u dietetyka, który zawsze pyta (lub samodzielnie dokonuje pomiaru) wzrostu oraz masy ciała, a często również pomiarów obwodów talii i bioder.

W przypadku diety online niezwykle istotne są samodzielne pomiary obwodów i masy ciała – zarówno jako podstawa dla określenia czy mamy do czynienia z otyłością, ale także jako ważny element monitorowania postępów terapii. 

Rolą dietetyka jest bowiem ułożenie jadłospisu z deficytem kalorycznym i odpowiednimi proporcjami makroskładników, ale nie tylko. Bo dobry dietetyk bierze pod uwagę także m.in. stan zdrowia (w tym występowanie powikłań otyłości takich jak cukrzyca czy nadciśnienie), preferencje kulinarne czy tryb życia,

Tak, by dieta miała jak największe szanse powodzenia.

✔️ Etap 2: Modyfikacja stylu życia i diety

Leczenie otyłości powinno rozpocząć się od modyfikacji stylu życia, w tym zmiany diety i zwiększenia aktywności fizycznej.

Polskie Towarzystwo Leczenia Otyłości zaleca, by dieta w leczeniu otyłości:

• uwzględniała deficyt kaloryczny rzędu 500-600 kcal, czyli: np. 30-latka o wzroście 170 cm, niskiej aktywności fizycznej i masie ciała 100 kg ma całkowitą przemianą materii wynoszącą 2500 kcal. W leczeniu otyłości wskazane będzie tu więc zastosowanie diety o kaloryczności rzędu 1900-2000 kcal dziennie. Ale uwaga: dieta nigdy nie powinna mieć kaloryczności niższej niż wartość podstawowej przemiany materii (czyli energia potrzebna dla utrzymania podstawowych funkcji organizmu). W powyższym przykładzie wartość ta wynosi 1780 kcal;
• uwzględniała wszystkie witaminy, składniki mineralne oraz makroskładniki, w ilościach i proporcjach zgodnych z aktualnymi Normami Żywienia. Warto jednak zaznaczyć, że u osób z nadmierną masą ciała często rekomenduje się zwiększenie spożycia białka; np. Polskie Towarzystwa Diabetologiczne rekomenduje, by udział białka w diecie osób z cukrzycą typu 2 połączoną z nadmierną masą ciała wynosił nawet 20-30% kaloryczności [4];
• uwzględniała 3-5 posiłków w ciągu dnia;
• była dopasowana do indywidualnych potrzeb.

Co więcej, jadłospis w leczeniu otyłości powinien uwzględniać modyfikacje diety w zależności od chorób współwystępujących. Przykładowo: dietę z niskim indeksem glikemicznym przy cukrzycy, czy jadłospis oparty o dietę DASH przy nadciśnieniu. 

Co jeść przy otyłości? Wśród rekomendowanych grup produktów wymienia się:

• warzywa niskoskrobiowe
• świeże owoce
• produkty zbożowe pełnoziarniste
• orzechy i nasiona
• chudy nabiał
• chude mięsa
• ryby
• jajka
• nasiona roślin strączkowych.

W diecie należy zrezygnować z żywności wysoko przetworzonej, w tym słodyczy, fast foodów czy słodzonych napojów. Podstawą nawodnienia powinna być woda i inne bezkaloryczne płyny, np. herbata bez cukru, czarna kawa.

✔️ Etap 3: Aktywność fizyczna w leczeniu otyłości

Poza dietą zmiana stylu życia w leczeniu otyłości powinna uwzględniać także zwiększenie aktywności fizycznej, która ułatwia zrzucenie nadmiarowych kilogramów, a także pomaga w utrzymaniu tkanki mięśniowej na odpowiednim poziomie (dieta z deficytem może często prowadzić do „spalania” nie tylko tłuszczu, ale także mięśni).

WHO rekomenduje, by osoby dorosłe (w tym osoby z otyłością) poświęcały na aktywność fizyczną:

• co najmniej 150-300 minut tygodniowo jeśli jest to aktywność o umiarkowanej intensywności
• co najmniej 75-150 minut tygodniowo jeśli jest to aktywność o wysokiej intensywności.

Oczywiście warto pamiętać, że dla wielu osób z otyłością podejmowanie aktywności fizycznej może być utrudnione. Właśnie dlatego, aktywność należy wprowadzać stopniowo, zaczynając od prostych treningów, np. spaceru i stopniowo przechodząc do bardziej zaawansowanych ćwiczeń. 

✔️ Etap 4: Wsparcie dietetyczne i psychodietetyczne

Leczenie otyłości to jednak nie tylko styl życia, ale także konieczność zmiany myślenia o jedzeniu i własnym ciele, a często również walka z jedzeniem emocjonalnym oraz zajadaniem stresu.

To dzięki wsparciu psychologicznemu pacjenci zyskują umiejętności radzenia sobie z nieprawidłowymi stylami jedzenia, a co za tym idzie – utrzymanie diety staje się łatwiejsze, łatwiej również utrzymać jej efekty w dłuższej perspektywie czasu.

Niezwykle przydatna może być w tej sytuacja konsultacja z psychodietetykiem, który specjalizuje się właśnie w psychologicznych aspektach odżywiania i stanowi nieocenione wsparcie w procesie leczenia otyłości. Oczywiście, w niektórych przypadkach konieczna może być także wizyta u psychologa (a czasem – u psychiatry) i rozpoczęcie odpowiednio dobranej terapii. 

✔️ Etap 5: Farmakoterapia

W obecnych czasach coraz większą popularnością cieszą się tzw. leki na odchudzanie, czyli preparaty działające najczęściej poprzez zmniejszenie apetytu (lub ew. poprzez zmniejszenie wchłaniania tłuszczów).

Do substancji aktywnych stosowanych w leczeniu otyłości zaliczamy obecnie [1]:

• orlistat
• naltrekson + bupropion
• liraglutyd
• semaglutyd
• tirzepatyd.

Choć leki wydają się „łatwą” drogą do redukcji masy ciała, to należy pamiętać, że ich stosowanie u osób z BMI ≥30 kg/m² lub u osób z BMI ≥27 kg/m² i co najmniej 1 chorobą związaną z otyłością zalecane jest dopiero wtedy, gdy interwencje związane ze zmianą stylu życia i zachowań nie przyniosły efektu.

Wręcz przeciwnie: osoby stosujące preparaty na odchudzanie powinny pozostawać pod opieką dietetyka ze względu na [5]:

• ryzyko niedoborów witamin i składników mineralnych
• ryzyko utraty masy mięśniowej
• ryzyko utraty masy kostnej
• efekty uboczne ze strony przewodu pokarmowego
• ryzyko późniejszego efektu jojo (jeśli w trakcie terapii nie zadbamy o zmianę nawyków żywieniowych).

✔️ Etap 6 (jeśli konieczny): Interwencje chirurgiczne

Swego rodzaju „ostateczną bronią” w walce z otyłością są interwencje chirurgiczne, czyli tzw. operacje bariatryczne. Obecnie jako wskazanie do operacji bariatrycznej traktuje się:

• BMI ≥35 kg/m2
• BMI ≥30 kg/m2 przy jednoczesnym występowaniu cukrzycy typu 2.

Operację bariatryczną można również rozważyć przy BMI 30-34,9 kg/m2 jeśli inne metody leczenie nie przyniosły rezultatów. Interwencje chirurgiczne nie wykluczają stosowania farmakoterapii, a metody te powinny się dopełniać.

Trzeba też pamiętać, że operacja bariatryczna nie oznacza możliwości „pominięcia” etapu zmiany diety i zwiększenia aktywności fizycznej, a opieka dietetyka jest konieczna zarówno przed operacją (wstępna redukcja masy ciała dla zminimalizowania ryzyka powikłań operacji), jak i po niej (konieczność stosowania diety po operacji bariatrycznej, gęstej odżywczo, o odpowiedniej konsystencji i nie tylko). 

Wykonaj pierwszy krok do zmiany

Leczenie otyłości wymaga kompleksowego podejścia i zaangażowania nie tylko w zmianę diety, ale także zwiększenie aktywności fizycznej i pracę nad psychologicznymi aspektami związanymi z jedzeniem i obrazem własnego ciała.

Właśnie takie, wielokierunkowe podejście charakteryzuję Metodę Respo, która pomogła już ponad 90 tys. osób zrzucić niechciane kilogramy.

Bibliografia: