Wszystko, co musisz wiedzieć o insulinooporności
Dieta

Wszystko, co musisz wiedzieć o insulinooporności

Administrator
14 czerwca 2021
Oceń
(brak ocen)

„Mam insulinooporność, jestem skazana na dodatkowe kilogramy”.

„Mam insulinooporność, tylko tabletki mogą mi pomóc”.

„Mam insulinooporność, nie mogę jeść owoców”.

Od kilku lat w mojej praktyce spotykam coraz więcej osób, które twierdzą, że nigdy nie schudną właśnie z powodu insulinooporności. Czy mają rację?

Spis treści:

Na początek – co to jest insulina?
Mechanizm działania insulinooporności
Przyczyny choroby
Niebezpieczne objawy
Diagnostyka insulinooporności
Dieta w insulinooporności
Insulinooporność – jadłospis
Suplementacja w insulinooporności
Trening w insulinooporności
Najważniejsze zalecenia

Na początek – co to jest insulina?

Insulina jest hormonem wydzielanym przez trzustkę, którego główną rolą jest obniżanie stężenia glukozy we krwi. Jak to się dzieje? Insulina transportuje glukozę z krwi do komórek, gdzie wykorzystywana jest jako energia lub gromadzona jako materiał zapasowy.

Mechanizm działania insulinooporności

Insulinooporność (IO, ang. insulin resistance, IR) to zmniejszona wrażliwość tkanek organizmu na insulinę. W efekcie organizm musi wydzielać coraz więcej insuliny, aby upchać glukozę w komórkach [1].

Co to oznacza w praktyce? Pomimo obecności insuliny stężenie glukozy nie zmienia się, a nawet wzrasta powyżej górnej granicy normy (norma to 70–99 mg/dl). Niewykorzystana glukoza staje się szkodliwa dla organizmu, co wiąże się z wieloma powikłaniami zdrowotnymi. Omówię je dalszej części tekstu – koniecznie przeczytaj do końca!

Przyczyny choroby

Pamiętacie zdania z początku artykułu, które tak często słyszę w moich rozmowach z pacjentami? Wszystkie te wypowiedzi sprowadzają się do przekonania, że nadwaga i otyłość są konsekwencją insulinooporności. I to jest dobry moment, aby raz na zawsze obalić ten mit!

Prawdą jest, że najczęściej jedną z głównych przyczyn insulinooporności jest… właśnie nadmierna masa ciała. Dlaczego tak się dzieje? Jest to związane między innymi ze stanem zapalnym, który rozwija się przy nadmiarze tkanki tłuszczowej.

A teraz czas na dobrą wiadomość – badania wykazały, że osoby z nadwagą i otyłością oporne na insulinę mogą schudnąć tak samo jak osoby, których wrażliwość na insulinę jest prawidłowa.

Skąd wzięło się zatem przekonanie, że to insulinooporność jest przyczyną nadwagi i otyłości? Insulinooporność często towarzyszy złym nawykom żywieniowym, a osobycierpiące na nią ograniczają aktywność fizyczną ze względu na objawy, takie jak zmęczenie i senność. To może powodować przyrost masy ciała i wrażenie, że to właśnie insulinooporność jest tego bezpośrednim powodem [2, 3].

Wiemy, że na powstanie insulinooporności może wpływać wiele czynników, ale przede wszystkim:

  • nieprawidłowe nawyki żywieniowe;
  • niska aktywność fizyczna;
  • palenie papierosów [4, 5].

Istotny wpływ mają również czynniki genetyczne, płeć i wiek – insulinooporność częściej diagnozuje się u kobiet oraz osób starszych [6].

Nie chcę straszyć, ale…

Być może myślisz sobie, że skoro insulinooporność nie została nazwana nawet chorobą i mówi się o niej stosunkowo sporo dopiero od niedawna, to nie ma się specjalnie czym przejmować. Nic bardziej mylnego!

Insulinooporność może towarzyszyć wielu schorzeniom (lub poprzedzać ich wystąpienie), takim jak:

  • cukrzyca typu 2;
  • nadciśnienie tętnicze;
  • niewydolność nerek;
  • choroby wątroby;
  • zespół policystycznych jajników (ang. polycystic ovary syndrome, PCOS);
  • choroby tarczycy;
  • zbyt wysoki poziom cholesterolu we krwi;
  • zespół metaboliczny [7, 8].

Insulinooporność jest jednym z pierwszych objawów cukrzycy. Wiemy, że w ciągu kilku lat od diagnozy IO u 70 procent osób może dojść do rozwoju cukrzycy, zespołu metabolicznego i chorób sercowo-naczyniowych. Omawiane zaburzenie jest również skorelowane z chorobą niedokrwienną serca, która stanowi jedną z głównych przyczyn śmierci w Polsce [9–12].

Warto o tym wiedzieć – wczesne wykrycie i prawidłowe leczenie insulinooporności może pomóc w monitorowaniu postępu wymienionych wyżej schorzeń. A co ważniejsze, w zapobieganiu im!

Warto wspomnieć w tym miejscu również o PCOS. To najczęściej rozpoznawane zaburzenie hormonalne u kobiet w wieku rozrodczym. Chociaż nie poznano dokładnie mechanizmu powstawania zespołu policystycznych jajników, często związana z nim otyłość brzuszna może zwiększać ryzyko rozwoju insulinooporności. Okazuje się też, że niektóre choroby skóry, na przykład łuszczyca, są silnie związane z IO [2].

Niebezpieczne objawy

Początkowo insulinooporność może przebiegać bezobjawowo lub towarzyszyć innym chorobom.

Co dzieje się później?

  • Początkowe objawy IO są z reguły niespecyficzne i łatwo je przeoczyć, wśród nich są: zmęczenie, senność, napady głodu, ochota na słodycze, infekcje [13].
  • Z reguły pierwszym objawem specyficznym jest zwiększenie stężenia insuliny (hiperinsulinemia) przy prawidłowych wartościach glukozy [14].
  • Wśród objawów IO mogą się pojawić zmiany skórne [15].
  • Na skórze głowy może wystąpić łysienie androgenowe, a w okolicach pach, szyi i dłoni – rogowacenie ciemne (czyli pogrubiona skóra o brunatnym zabarwieniu).
  • Objawy insulinooporności związane głównie z PCOS to trądzik i hirsutyzm (nadmierne owłosienie typu męskiego u kobiet) [16, 17].

Diagnostyka insulinooporności

Pamiętaj – od stawiania diagnoz jest lekarz. To on zleca wykonanie badań, a potem interpretuje ich wyniki. Lekarz stwierdza insulinooporność, posługując się między innymi wskaźnikami obliczanymi na podstawie stężenia insuliny i glukozy.

Jeśli podejrzewasz u siebie insulinooporność i udasz się do gabinetu lekarskiego, dostaniesz zalecenie wykonania jednego z poniższych badań.

  • Oznaczenie glukozy i insuliny w surowicy krwi na czczo. Na podstawie tych danych oblicza się tak zwany wskaźnik HOMA-IR. Za normę fizjologiczną przyjmuje się wartość na poziomie 1. Większość ekspertów jest zgodna, że insulinooporność rozpoznaje się, gdy HOMA-IR wynosi 2 lub więcej [18, 19].
  • Test obciążenia glukozą – w niektórych przypadkach lekarz może uznać, że samo oznaczenie glukozy i insuliny we krwi na czczo nie daje pełnej wiedzy o stanie zdrowie pacjenta. Czym jest wspomniany test? To badanie, na które musisz zarezerwować sobie więcej czasu – polega ono na oznaczeniu poziomu glukozy i insuliny w surowicy krwi na czczo, następnie po 1 godzinie i po 2 godzinach od wypiciu roztworu z 75 g czystej glukozy (tzw. obciążenie glukozą). W czasie kilku godzin trwania badania pacjent powinien siedzieć na miejscu, nie spacerować, tylko spokojnie czekać na kolejne pomiary.

Czas na dobre wieści – czy insulinooporność można wyleczyć?

Zdecydowanie tak! Najważniejsze w leczeniu są:

  • stosowanie odpowiedniego sposobu żywienia;
  • regularna aktywność fizyczna, w tym ćwiczenia tlenowe (na bieżni, na ergometrze, piłka nożna, koszykówka, bieganie, spacerowanie, jazda na rowerze) i oporowe (wykonywane na siłowni lub w domu);
  • redukcja nadmiaru masy ciała, w tym spadek wskaźnika WHR (ang. waist-hip ratio), czyli stosunku obwodu talii do obwodu bioder;
  • jeśli palisz papierosy – konieczne jest rzucenie! Jeśli nie palisz – unikanie dymu papierosowego; bierne palenie ma wpływ na zaburzenia tolerancji glukozy [20–23].

Dieta w insulinooporności

Insulinooporność a dieta, czyli… jak żyć (i jak jeść)?

Zdiagnozowanie insulinooporności nie ucieszy nikogo, ale na szczęście już wiemy, że z insulinoopornością można wygrać. Podstawą walki o zdrowie jest zbilansowana i dostosowana do indywidualnych potrzeb dieta oraz aktywność fizyczna. W przypadku nadmiernej masy ciała (tkanki tłuszczowej) trzeba ją zredukować poprzez zastosowanie diety o obniżonej kaloryczności. Warto więc skonsultować się z dietetykiem, który pomoże ułożyć plan żywienia.

Sposób żywienia w IO opiera się na kilku kluczowych zasadach, do których możesz zacząć się stosować już dziś.

Niski indeks glikemiczny

Wybieraj produkty o niskim indeksie glikemicznym (IG). Jest to wskaźnik, który informuje, jak dany produkt wpływa na stężenie glukozy we krwi. Jeśli ktoś teraz, w trakcie czytania, zerknął w internecie na tabelki z indeksem glikemicznym różnych produktów i się przeraził, że od dziś trzeba znać wszystkie wartości liczbowe, to uspokajam – nie trzeba się tego uczyć na pamięć. Do tabelek zawsze można zajrzeć, a my w praktyce musimy pamiętać, aby nasz codzienny jadłospis był bogaty w warzywa i owoce oraz produkty pełnoziarniste, czyli produkty zawierające sporo błonnika [13, 24, 25].

Odpowiednia kompozycja posiłku

Na Twoim talerzu powinny się znaleźć: pełnowartościowe białko, węglowodany złożone i zdrowe tłuszcze. Dzięki temu, nawet jeśli zdecydujesz się na zjedzenie kaszy jaglanej, która ma wysoki indeks glikemiczny, dobrze dobrane pozostałe składniki dania (np. jogurt i maliny) zmniejszą IG całego posiłku [26].

Nie rezygnuj z węglowodanów

Przede wszystkim – nie musisz stosować diety niskowęglowodanowej. To nie jest konieczne, aby dobrze poradzić sobie z IO. Spożywaj produkty zawierające węglowodany złożone, czyli:

  • pełnoziarniste pieczywo, makarony, brązowy ryż, otręby i płatki zbożowe – pamiętaj o tym, aby produkty wymagające obróbki cieplnej były przygotowane al dente (ugotowane na półtwardo);
  • nasiona roślin strączkowych – zawierają dużo błonnika pokarmowego i białka, dzięki czemu zapewniają sytość na długi czas i nie podnoszą znacząco stężenia glukozy we krwi;
  • świeże warzywa i owoce (o niskim indeksie glikemicznym) – jeśli to możliwe, nie obieraj owoców ze skórki, dodatkowa ilość błonnika spowalnia wchłanianie glukozy.

Ogranicz jednak spożycie:

  • suszonych owoców – zawierają sporo cukrów prostych;
  • soków i napojów owocowych, nawet świeżo wyciskanych – zawierają dużo cukru i szybko podwyższają stężenie glukozy we krwi [27, 28].

Jedne z ważniejszych elementów posiłku stanowią produkty białkowe. Odpowiednio połączone z węglowodanami złożonymi przedłużą uczucie sytości i powstrzymają gwałtowny wyrzut glukozy do krwi.

  • Wybieraj produkty mleczne o obniżonej zawartości tłuszczu, maksymalnie do 2%: jogurty, kefiry, maślanki naturalne.
  • Nie ma potrzeby wprowadzania posiłków białkowo-tłuszczowych, szczególnie jeśli nie czujesz się po nich dobrze [29].

Pamiętaj również, że insulinooporności często towarzyszą problemy z wysokim poziomem cholesterolu. Zadbaj o jakość spożywanych tłuszczów.

  • Unikaj tłuszczów nasyconych, głównie pochodzenia zwierzęcego: tłustych mięs, masła, przetworzonych produktów mięsnych, takich jak wędliny i kiełbasy.
  • Pełnotłuste produkty mleczne, takie jak sery żółte, pleśniowe i serki topione, jedz raczej rzadko. Zawierają one stosunkowo dużo wapnia, ale jednocześnie są bogate w nasycone kwasy tłuszczowe i są dość kaloryczne.
  • Dokładniej czytaj etykiety – w produktach wysoko przetworzonych często znajdziesz olej kokosowy i olej palmowy, które mają wysoką zawartość nasyconych kwasów tłuszczowych.
  • Wybieraj olej rzepakowy, oliwę z oliwek, olej lniany (podawany na zimno), które zawierają prozdrowotne nienasycone kwasy tłuszczowe.
  • Wprowadzać ryby do diety. Zalecane są ryby morskie niehodowlane: łosoś, dorsz, śledź, makrela – ze względu na zawartość kwasów omega-3, które z pewnością pomogą w walce z IO [20, 26, 30].

Zrezygnuj z produktów wysoko przetworzonych i żywności typu fast food

  • Udowodniono, że osoby często odwiedzające restauracje typu fast food mają wyższy wskaźnik HOMA-IR oraz zwiększoną masę ciała [31].
  • Wysoko przetworzona żywność ma dużą zawartość soli, a jej nadmierne spożywanie zwiększa ryzyko wystąpienia nadciśnienia tętniczego, które często towarzyszy insulinooporności w zespole metabolicznym [32].

Ogranicz spożywanie słodyczy

  • Typowe słodycze, takie jak czekolada i wyroby czekoladowe, posiadają w swoim składzie sporo cukru i nasyconych kwasów tłuszczowych, które należy ograniczać w diecie.
  • Zawierają również tłuszcze trans, które między innymi pogarszają gospodarkę lipidową, obniżając tak zwany dobry cholesterol [33].

Nie musisz jednak całkowicie rezygnować ze słodyczy. Pamiętaj, że wszelkie bardzo restrykcyjne ograniczenia z czasem są coraz trudniejsze do przestrzegania. Może dojść wtedy do złamania narzuconych sobie zasad i pogorszenia samooceny [1]. Lepiej do tego nie dopuścić, dlatego od czasu do czasu możesz pozwolić sobie na czekoladę gorzką, która zawiera małą ilość cukru, za to sporo flawonoli (związków o właściwościach przeciwutleniających) poprawiających wrażliwość komórek na insulinę i obniżających ciśnienie tętnicze [34, 35].

Insulinooporność – jadłospis

Pewnie teraz powiesz: „No dobra, tyle zasad, a co ja mam tak właściwie jeść?”.

Bardzo proszę – poniżej przykładowy jadłospis na cały dzień.

Śniadanie: kanapka z mozzarellą i warzywami

Składniki:
2 kromki chleba żytniego (60 g)
1 garść szpinaku (25 g)
0,8 kulki mozzarelli (100 g)
1 pomidor (160 g)

Sposób przygotowania:

Na kromkach chleba układamy szpinak i pokrojoną w plastry mozzarellę i pomidora.

Drugie śniadanie: sałatka nicejska

Składniki:
1 garść oliwek (30 g)
1 jajko (55 g)
2 ziemniaki (140 g)
1 garść fasolki szparagowej (90 g)
10 pomidorków koktajlowych (200 g)
0,5 opakowania tuńczyka (60 g)
2 garści miksu sałat (50 g)
0,4 czerwonej cebuli (40 g)
4 łyżki octu winnego (20 g)
1 ząbek czosnku (6 g)
1 łyżeczka musztardy (8 g)
2 łyżeczki oliwy (10 g)

Sposób przygotowania:

  1. Jajko gotujemy na twardo, około 9 minut od zagotowania wody. Studzimy i obieramy.
  2. Fasolkę gotujemy na parze, ziemniaki gotujemy w wodzie do miękkości.
  3. Oliwki, pomidorki i cebulę kroimy.
  4. Składniki sosu (ocet winny, musztarda, oliwa i rozdrobniony czosnek) przekładamy do słoiczka i energicznie mieszamy.
  5. Ziemniaki i jajko kroimy w plasterki.
  6. Sałatę układamy z resztą składników na talerzu i polewamy sosem.

Obiad: makaron razowy z wołowiną i fasolką szparagową

Składniki:
0,4 porcji mięsa wołowego (40 g)
0,5 szklanki makaronu razowego (50 g)
1 garść fasolki szparagowej (90 g)
1 cebula dymka ze szczypiorem (20 g)
1 ząbek czosnku (6 g)
2 plastry imbiru (2 g)
5 łyżeczek sezamu (25 g)
1 łyżka sosu sojowego (10 g)

Sposób przygotowania:

  1. Mięso kroimy w cienkie paski.
  2. Makaron oraz fasolkę gotujemy al dente.
  3. Mięso smażymy, a następnie przekładamy do miski i obtaczamy w sosie sojowym.
  4. Na patelnię wrzucamy pokrojone imbir, czosnek i białą część cebulki.
  5. Gdy wszystko się przesmaży, dorzucamy fasolkę, mięso z sosem sojowym oraz makaron, dodajemy sól i pieprz do smaku.
  6. Wykładamy porcję na talerz i posypujemy sezamem oraz pokrojoną skośnie dymką.

Kolacja: curry ze szpinakiem, ciecierzycą i kalafiorem

Składniki:
0,5 opakowania ciecierzycy konserwowej (120 g)
0,3 kalafiora (125 g)
0,5 cebuli czerwonej (55 g)
5 plastrów imbiru (5 g)
1 ząbek czosnku (6 g)
8 łyżek mleczka kokosowego 12% (80 g)
2 garści świeżego szpinaku (50 g)
0,5 szklanki bulionu warzywnego (125 g)
0,4 opakowania tofu (50 g)
0,2 łyżki curry (2 g)

Sposób przygotowania:

  1. Tofu kroimy.
  2. Na patelni podgrzewamy tofu, posiekane imbir, czosnek i cebulę, dolewamy 4 łyżki mleczka kokosowego i dodajemy przyprawę curry.
  3. Dodajemy odsączoną ciecierzycę, różyczki kalafiora, zalewamy resztą mleczka kokosowego i bulionem.
  4. Gotujemy około 15 minut.
  5. Dodajemy szpinak, mieszamy i zdejmujemy z ognia.

Oczywiście jest to tylko przykładowy jadłospis, który nie uwzględnia Twoich indywidualnych preferencji. Możesz sama dobierać składniki poszczególnych dań, kierując się wytycznymi, o których pisałem powyżej.

Suplementacja w insulinooporności

No dobrze, a co ze wszystkimi cudownymi suplementami, których producenci obiecują, że możemy jeść, co chcemy, a nasze schorzenia i tak znikną? No cóż – jak zwykle rzeczywistość nie jest taka prosta, ale po kolei. Bez wątpienia podstawą w wychodzeniu z insulinooporności jest nasz styl życia, czyli przede wszystkim dieta i aktywność fizyczna (do aktywności jeszcze wrócę).

Ale jeśli o suplementacji mowa, zacznijmy od bezspornych podstaw, czyli zapobiegania niedoborom witaminy D. W naszych warunkach klimatycznych niedobór witaminy D może dotyczyć nawet 90 procent populacji, dlatego specjaliści zalecają całoroczną suplementację. Dla dorosłych dawka określona jest na poziomie 800–2000 IU na dobę. Do szczególnie narażonych na deficyt tej witaminy należą osoby z nadwagą i otyłością – jeżeli to Ciebie dotyczy, warto przedyskutować z lekarzem zwiększenie dawki. Badania dowodzą, że zwiększona suplementacja witaminy D przynosi korzyści w regulowaniu stężenia glukozy we krwi. Wykazano, że u kobiet z PCOS po wprowadzeniu dawki poniżej 4000 IU na dobę obniżeniu uległo stężenie glukozy we krwi na czczo i wartość HOMA-IR [36–38].

Mamy również pewną grupę substancji, którym przypisywane są właściwości związane z regulacją gospodarki węglowodanowej – poniżej wymieniam kilka z nich. Pamiętaj jednak, że można je stosować jako wsparcie dietoterapii, ale nie jako jej podstawę.

  • Ekstrakt z zielonej herbaty – przyjmowanie 380 mg ekstraktu na dobę pozwala obniżyć wskaźnik HOMA-IR średnio o 1,1 punktu [39].
  • Morwa biała – stabilizuje poziom glikemii. Aby działała skutecznie, należy przyjmować 700 mg ekstraktu z liści morwy do posiłku [40].
  • Inozytol – poprawia wrażliwość na insulinę. Substancja jest zalecana szczególnie w przypadku terapii często towarzyszącego insulinooporności zespołu policystycznych jajników – dzienna dawka to 2 g 2 razy na dobę [41].
  • Kwasy tłuszczowe omega 3 – zalecane są szczególnie w przypadku niskiego spożycia ryb. Mogą zapobiegać powstawaniu insulinooporności [42].
  • Cynamon (lub ekstrakt z cynamonu) – ma pozytywny wpływ na podniesienie wrażliwości komórek na insulinę. Pozytywne efekty obserwowane są przy spożywaniu około pół łyżeczki dziennie.

Pamiętaj, żeby każdą suplementację skonsultować z lekarzem, szczególnie jeśli przyjmujesz leki. Niektóre suplementy mogą negatywnie wpływać na działanie zaleconych leków.

Trening w insulinooporności

W insulinooporności dieta to jednak nie wszystko… Bardzo ważna jest również aktywność fizyczna. Dla wszystkich, których ta informacja nie ucieszyła, mam teraz dużo lepszą – to Ty możesz zdecydować, jaką formę ruchu wprowadzisz do swojego życia. Jeśli lubisz wysiłek aerobowy, wybierz bieganie, nordic walking, rower albo basen. Lubisz podźwigać ciężary lub ćwiczyć z mini bandami? Świetnie, trening oporowy jest dla Ciebie. Nie masz wiele czasu i preferujesz ćwiczenia interwałowe? Również możesz je wykonywać. Pamiętaj, że – jak w niemal każdym innym przypadku – dla osób z insulinoopornością najlepszą taktyką jest zróżnicowanie rodzajów aktywności. Badania potwierdzają, że łączenie wysiłku aerobowego z treningiem oporowym najskuteczniej poprawia wrażliwość na insulinę [43].

Znajdź zatem aktywność, która Ci się spodoba, i ćwicz tam, gdzie lubisz – w domu, na siłowni, w parku lub w lesie. Przeplataj treningi długie z krótkimi, intensywne z mniej intensywnymi. Jak często ćwiczyć? Możesz kierować się wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia (WHO), która rekomenduje, aby w tygodniu zapewnić sobie 150–300 minut aktywności o umiarkowanej intensywności lub 75–150 minut o wysokiej intensywności. Oczywiście nic nie stoi na przeszkodzie, żeby te wartości zwiększyć.

Najważniejsze zalecenia

Czas na małe podsumowanie. Jeżeli usłyszysz diagnozę: insulinooporność – nie panikuj! Wprowadź zmiany w swojej diecie i stylu życia, które pozwolą Ci nie tylko uporać się z zaburzeniem, ale także poprawić ogólny stan zdrowia i samopoczucia. Pamiętaj, że z insulinoopornością można (a nawet trzeba!) schudnąć. Nie ma konieczności stosowania restrykcyjnych diet – warto za to urozmaicać swój jadłospis. Jeśli uznasz, że w zaplanowaniu nowego sposobu żywienia potrzebujesz wsparcia – skonsultuj się z dietetykiem. Poza tym poszukaj aktywności fizycznej, którą polubisz, i bądź w ruchu, nie pracuj do późna w nocy, wysypiaj się, a jeśli palisz – rzuć palenie. I bądź dobrej myśli! Wprowadzane konsekwentnie zmiany na pewno przyniosą pozytywne rezultaty.

Piśmiennictwo:

  1. Wesołowski P, Wańkowicz Z. Insulinooporność – metody rozpoznawania i następstwa kliniczne. Nefrologia i Dializoterapia Polska 2011; 15(4): 243–246.
  2. Wu WC, Wei JN, Chen SC et al. Progression of insulin resistance: A link between risk factors and the incidence of diabetes. Diabetes Research and Clinical Practice 2020; 161: 108050.
  3. Kim SH, Abbasi F. Myths about Insulin Resistance: Tribute to Gerald Reaven. Endocrinology and Metabolism. 2019; 34(1): 47–52.
  4. Facchini FS, Hollenbeck CB, Jeppesen J et al. Insulin resistance and cigarette smoking. The Lancet 1992; 339(8802): 1128–1130.
  5. Chiolero A. Consequences of smoking for body weight, body fat distribution, and insulin resistance. The American Journal of Clinical Nutrition 2008; 87(4): 801–809.
  6. Mittendorfer B. Insulin resistance: sex matters. Current Opinion in Clinical Nutrition & Metabolic Care 2005, 8(4): 367–372.
  7. Gierach M, Gierach J, Junik R. Insulinooporność a choroby tarczycy. Endokrynologia Polska 2014; 65(I): 13–20.
  8. DeFronzo RA, Ferrannini E. Insulin resistance. A multifaced syndrome responsible for NIDDM, obesity, hypertension, dyslipidemia, and atherosclerotic cardiovascular disease. Diabetes Care 1991; 14(3): 173–194.
  9. Bandurska-Stankiewicz E, Białkowska M, Bolanowski M et al. Stanowisko Polskiego Towarzystwa Badań nad Otyłością w kwestii stosowania metforminy u osób otyłych w stanach przedcukrzycowych. Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2011; 7(2): 152–156.
  10. Mechanick J, Farkouh ME, Newman JD et al. Cardiometabolic-based chronic disease, adiposity and dysglycemia drivers: JACC state-of-the-art review. Journal of the American College of Cardiology 2020; 75(5): 525–538.
  11. Gast KB, Tjeerdema N, Stijnen T, et al. Insulin resistance and risk of incident cardiovascular events in adults without diabetes: meta-analysis. PLoS One 2012; 7(12): e52036.
  12. Strzelecki Z, Szymborski J (red.). Zachorowalność i umieralność na choroby układu krążenia a sytuacja demograficzna Polski. Rządowa Rada Ludnościowa, Warszawa 2015.
  13. Knowler WC, Barrett-Connor E, Fowler SE et al. Reduction in the incidence of type 2 diabetes with lifestyle intervention or metformin. The New England journal of medicine 2002; 346(6): 393–403.
  14. Grzesiuk W, Szydlarska D, Jóźwik K. Insulinooporność w endokrynopataich. Endokrynologia, Otyłość i Zaburzenia Przemiany Materii 2008; 4(1): 38–44.
  15. Murphy-Chutorian B, Han G, and Cohen SR. Dermatologic manifestations of diabetes mellitus: a review. Endocrinology and Metabolism Clinics of North America 2013, 42(4): 869–898.
  16. Napolitano M, Megna M, Monfrecola G. Insulin resistance and skin diseases. The Scientific World Journal 2015: 479354.
  17. Timonen M, Laakso M, Jokelainen J et al. Insulin resistance and depression: cross sectional study. BMJ 2004; 330(7481): 17–18.
  18. Szurkowska M, Szafraniec K, Gilis-Januszewska A. et al. Wskaźniki insulinooporności w badaniu populacyjnym i ich wartość predykcyjna w określeniu zespołu metabolicznego. Przegląd Epidemiologiczny 2005; 59(3): 743–751.
  19. Napiórkowska L, Franek E. Insulinoopornosc a stan przedcukrzycowy. Postępy Nauk Medycznych 2017; 2: 84–88.
  20. Araszkiewicz A, Bandurska-Stankiewicz A, Budzyński A et al. Zalecenia kliniczne dotyczące postępowania u chorych na cukrzycę 2020 – Stanowisko PTD. Diabetologia Praktyczna 2020; 6(1): 1–106.
  21. Houston TK, Person SD, Pletcher MJ et al. Active and passive smoking and development of glucose intolerance among young adults in a prospective cohort: CARDIA study. BMJ 2006; 332(7549): 1064–1069.
  22. Zhang HJ, Xiao T, Wang NJ. National trends in insulin resistance and β–cell dysfunction among adults with prediabetes: NHANES 2001–2016. Chronic Diseases and Translational Medicine 2021; 7(2): 125–134.
  23. García-Hermoso A, Saavedra JM, Escalante Y et al. Endocrinology and Adolescence: aerobic exercise reduces insulin resistance markers in obese youth: a meta-analysis of randomized controlled trials. European Journal of Endocrinology 2014; 171(4): R163–R171.
  24. Freeman M, Pennings N. Insulin resistance. In: StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing, Treasure Island (FL) 2020.
  25. Ciok J, Dolna A. Indeks glikemiczny w patogenezie i leczeniu dietetycznym cukrzycy. Diabetologia Praktyczna 2006; 7(2): 78–85.
  26. Gajewska D, Myszkowska-Ryciak (red). Wybrane problemy dietoprofilaktyki i dietoterapii chorób przewlekłych. Polskie Towarzystwo Dietetyki, Warszawa 2016.
  27. Słoma M, Szeja N. Znaczenie antocyjanów w insulinooporności. Forum Zaburzeń Metabolicznych 2018; 9(4): 175–181.
  28. McRae MP. Health benefits of dietary whole grains: an umbrella review of meta-analyses. Journal of Chiropractic Medicine 2017; 16(1): 10–18.
  29. Aune D, Norat T, Romundstad P et al. Dairy products and the risk of type 2 diabetes: a systematic review and dose-response meta-analysis of cohort studies. The American Journal of Clinical Nutrition 2013; 98(4): 1066–1083.
  30. Endo J, Arita M. Cardioprotective mechanism of omega-3 polyunsaturated fatty acids. Journal of Cardiology 2016; 67(1): 22–27.
  31. Pereira MA, Kartashov AI, Ebbeling CB et al. Fast-food habits, weight gain, and insulin resistance (the CARDIA study): 15–year prospective analysis. The Lancet 2005; 365(9453): 36–42.
  32. Bednarski A, Czakon A, Stolarz-Skrzypek K. Wiedza żywieniowa i praktyczne stosowanie się pacjentów z nadciśnieniem tętniczym do zaleceń ograniczenia spożycia soli kuchennej. Nadciśnienie Tętnicze 2013; 17(6): 422–429.
  33. Dąbkowska M. Wpływ spożycia kwasów tłuszczowych trans TFA na rozwój zespołu metabolicznego. Acta Salutem Scientiae 2019; 1: 41–51.
  34. Fraga CG. Cocoa, diabetes, and hypertension: should we eat more chocolate?. The American Journal of Clinical Nutrition 2005; 81(3): 541–542.
  35. Grassi D, Lippi C, Necozione S et al. Short-term administration of dark chocolate is followed by a significant increase in insulin sensitivity and a decrease in blood pressure in healthy persons. The American Journal of Clinical Nutrition 2005; 81(3): 611–614.
  36. Marcinkowska M, Mickiewicz A, Fijałkowski M. Plejotropowe działanie witaminy D. Choroby Serca i Naczyń 2019; 16(1): 45–52.
  37. Łagowska K, Bajerska J, Jamka M. The role of vitamin D oral supplementation in insulin resistance in women with polycystic ovary syndrome: a systematic review and meta–analysis of randomized controlled trials. Nutrients 2018; 10(11): 1637.
  38. Rusińska A, Płudowski P, Walczak M et al. Vitamin D Supplementation Guidelines for General Population and Groups at Risk of Vitamin D Deficiency in Poland – Recommendations of the Polish Society of Pediatric Endocrinology and Diabetes and the Expert Panel With Participation of National Specialist Consultants and Representatives of Scientific Societies – 2018 Update. Frontiers in Endocrinology 2018; 9: 246.
  39. Bogdański P, Suliburska J, Szulińska M et al. Green tea extract reduses blood pressure, inflammatory biomarkers, and oxidative stress and improves parameters associated with insulin resisstance in obese hypertensive patiens. Nutrition Research 2012; 32(6): 421–427.
  40. Seneta W, Dolatowski J. Dendrologia. Wydawnictwa Naukowe PWN, Warszawa 2011: 345–354.
  41. Stanowisko Polskiego Zespołu Ekspertów Polskiego Towarzystwa Ginekologicznego dotyczące stosowania preparatów zawierających myo-inozytol przez pacjentki z zespołem policystycznych jajników (PCOS). Ginekologia Polska 2014; 85(2): 158–160.
  42. Rosołowska-Huszcz D. Działanie kwasów tłuszczowych za pośrednictwem receptorów błonowych a znaczenie tłuszczu w profilaktyce dietetycznej cukrzycy typu 2. Diabetologia Praktyczna 2011; 12(2): 42–51.
  43. Mann S, Beedie C, Balducci S et al. Changes in insulin sensitivity in response to different modalities of exercise: a review of the evidence. Diabetes/Metabolism Research and Reviews 2014; 30(4): 257–268.
  44. Nahas R, Moher M. Complementary and alternative medicine for treatment of type 2 diabetes. Canadian Family Physician 2009; 55(6): 591–596.
  45. Smith GD, Grennwood R, Gunnel D et al. Leg length, insulin resistance, and coronary heart disease risk: The Caerphilly Study. Journal of Epidemiology & Community Health 2001; 55(12): 867–872.
  46. André P, Balkau B, Vol S et al. Gamma–glutamyltransferase activity and development of the metabolic syndrome (International Diabetes Federation Definition) in middle–aged men and women: data from the Epidemiological Study on the Insulin Resistance Syndrome (DESIR) cohort. Diabetes Care 2007; 30(9): 2355–2361.
  47. Brannick B, Dagogo-Jack S. Prediabetes and cardiovascular disease: pathophysiology and interventions for prevention and risk reduction. Endocrinology and Metabolism Clinics of North America 2018; 47(1): 33–50.
  48. Strojek K, Wróbel M, Szymborska-Kajanek A et al. Metformina – nowe wskazania refundacyjne. Diabetologia Kliniczna 2013; 2(4): 120–124.
  49. Mouhamed DH, Ezzaher A, Neffati F et al. Effect of cigarette smoking on insulin resistance risk. Annales de Cardiologie et d’Angéiologie 2016; 65(1): 21–25.
  50. Gutch M, Kumar S, Razi SM et al. Assessment of insulin sensitivity/resistance. Indian Journal of Endocrinology and Metabolism 2015;19(1): 160–164.
  51. Kumar AS, Maiya AG, Shastry BA et al. Exercise and insulin resistance in type 2 diabetes mellitus: A systematic review and meta-analysis. Annals of Physical and Rehabilitation Medicine 2019; 62(2): 98–103.

Jak Ci się podobał artykuł?

Oceń
(brak ocen)